Vita ss. Leandri, Isidori Hispalensis, Fulgentii Astigitani et Braulionis Caesaraugustani ep. (BHL 4810)
Editio princeps*
Résumé
La Vita ss. Leandri, Isidori Hispalensis, Fulgentii Astigitani et Braulionis Caesaraugustani ep. (bhl 4810) est un long récit hagiographique d’auteur inconnu composé à Saragosse au xiiie siècle. Il apparaît que sa principale finalité a été d’exalter la figure de l’évêque de l’Hispanie wisigothique Braulion de Saragosse († 651). En même temps, cette œuvre semble liée à l’offensive anti-judaïque menée par les ordres mendiants en Aragon à la même époque, et dont on peut situer l’apogée entre 1240 et 1263. Dans ce travail, on offre la première édition critique complète du texte, accompagnée de toutes ses sources connues.
Resumen
La Vita ss. Leandri, Isidori Hispalensis, Fulgentii Astigitani et Braulionis Caesaraugustani ep. (bhl 4810) es una extensa composición hagiográfica de autor desconocido elaborada en Zaragoza en el s. XIII. Su finalidad para haber sido, en especial, exaltar la figura del obispo de la Hispania visigoda Braulio de Zaragoza († 651). Al mismo tiempo, esta obra parece haber participado de la ofensiva antijudía llevada a cabo por las órdenes mendicantes en Aragón por esas mismas fechas, y cuyo máximo apogeo puede situarse entre 1240 y 1263. En este trabajo presentamos la primera edición crítica completa del texto, acompañado de todas sus fuentes conocidas.
Notes de la rédaction
Lire la traduction du texte.
La multiplicité des notes apportées à cette édition perturbe leur affichage en marge. L’affichage est cependant intégral en pied de page. Une solution technique sera prochainement mise en oeuvre.
Plan
Texte intégral
1 Incipit prologus de uita beatorum Leandri, Ysidori archiepiscoporum Yspalensium, Fulgencii Cartaginensis archiepiscopi et Braulionis Ceseraugustani episcopi, qui fuerunt fratres et nati ex parentibus, uidelicet Remigildo1 rege, fratre regis Francie nomine Luyba, et matre Theodosia, filia Seuerini ducis prouincie Cartaginensis, qui fuit filius Theodorici regis Gotorum.
2 (§1) Incipit prologus beati Gregorii Pape2.
3 (§2) Intencio3 quidem una est nostra et eorum, qui ante nos fuerunt, studiosorum et sanctorum uirorum memorabilis4 uite5 narracione : ut in omnibus quedam immitacio pia et utilitas ex hoc fiat, gloria autem et magnificentia sancte et adorande Trinitatis refferatur et in hoc sicut et in omnibus, que semper in generacione et generacionem propria luminaria ostendit ad illuminandos qui in tenebris et in umbra mortis sedent6. (§3) Peccati plerique ad scribendum, sollicitante materia uberiore, intellectu producti sunt. Dum multiplices sensus locupleta<n>t<ur>7, creduntur eorum ingenia. (§4) Quoniam8 uero, amici karissimi, non ualde miramur qui ante generacionem nostram fuerunt uiri. In Deo placita conuersacione uixerunt, sed de diabolica operacione illos sermones semper dicimus ad alterutrum : quia sub uiris qui ante nos fuerunt non erat ita iniquitas hominum multiplicata, sicut9 modo [in qua]10, ut predixit Diuina Scriptura : Eoque habundauit iniquitas, refrigescit caritas multorum11.
4 (§5) Ideo non ualemus ad eorum consurgere meritum. Nam12 illustrissimorum uirorum Leandri, Fulgencii, Ysidori et Braulionis episcoporum uitas gestaque13, uel ex aliqua parte, dicturus incutitur pro doctrine numerositate trepidacio<ne>14, et sicut solis splendor, humanis illatus obtutibus, ebetata occulorum acie, lu[culorum acie lu]men15 confundit ex lumine. (§6) Nam animi mei infirmitas oblatum preconiorum cumulum, quem implere non potest, expauescit. Sed rursum intra sedem pectoris mei contencio alterna confligit : hinc resistit impossibilitas consciencie, illinc commemorari aliqua uel proferre et religionis contemplacio et exempla compellunt, que agnicioni et profectu[r]i16 hominum impie per obductum silencium subtrahantur.
5 (§7) Huius17 rei gratia ad sanctorum uirorum uite18 narracionem uenimus, ad obsten<den>dum19 eciam diebus nostris, uolentes et, proposita suorum cogentes, excellenciores nobis demonstrare et angustam20 et artam uiam posse incedere et obstruere21 os loquencium iniqua et anime noxios intellectus. Idcirco malui uerecundiam meam negligere quam uirtutes diuinas usquequaque obliuioni tradere. (§8) Excusat materia doctorem et, cum uerborum adiectio displicuerit, sensus placabit. Nec uereor peruasorem me huiusmodi ministerii iudicandum : tanta enim iam temporum fluxere curricula22 ut, obscurata per silencium, uix colligatur agnicio. (§9) Et uere maluissem relatores tantorum bonorum uirorum alios pocius quam me fuisse, quia quicumque illi me fuerunt digniores. Quod quia non contigit, me malo esse aliquem quam neminem.
6 (§10) Iam23 quedam et alii ante me optima atque excellentissima24 † de horum25 sanctorum patrum philosophia †, potentes existentes in opere et sermone. Dico enim Leandrum, Fulgencium, Ysidorum et Braulionem, Dei cultores et amatores uirtutis et pietatis propagatores. (§11) Actamen, quamuis tales essent de dignitate et merito, studium non est nostrum relinquere, ut non referamus, quia, quod nonnulli agricole studiosi uineam uberam et fructuosam uue deliberantes (nam relinquunt utique ex fructu benediccionem, eciam nolentes, retro sese sequentibus egenis eligentibus uineam, ex quibus et nos sumus minimi), nam et omnes sancti isti, quamuis omni fortitudine sua fructiferam hanc oliuam que in domo Dei, ut ait psalmista26, plantata est, propter multiplices reuera oliuas que in ea sunt, zelo Dei uindemiare studuerunt, attamen latuit eis multus27 ol<i>ue28 fructus, Domino dispensante et nostram uilem et frigidam alacritatem suscipientem, ut Dominus29 uidue minutam.
- 23 iam – minutam : Anast. Vit. Ioh. prooem. auct. p. 179 (...)
- 24 post excellentissima add. dixerunt Gal. (p. 342). (...)
- 25 de horum – philosophia : de hoc admirabili viro et (...)
- 26 Cfr Ps. 51,10.
- 27 multus scripsi cum fonte, multos Z.
- 28 oliue (.i. oliuae) scripsi cum fonte, olue Z. (...)
- 29 ut Dominus – minutam : cfr Marc. 12,42 ; Luc. 21,2.
7 (§12) Non30 enim illis detrahentes, neque qui possumus eorum a Deo donatam sapienciam inmitari, iusta31 gesta scripture tradere festinauimus. Sed ideo quidem : uel quod ut intelligimus non iustum esse ea, que possunt utilitates audientibus facere, silencio occultare, ne et nos incidamus in iudicium32 serui illius qui talentum in terra abscondit ; secundum autem, quod in hac narracione nostra correcciones et delectabiles ystorie conscribantur, et que scripte sunt ab optimis uiris in laudibus sanctissimorum reuera et beatissimorum Leandri, Fulgencii, Ysidori et Braulionis antistitum, acceptentur. (§13) Deinde uero, quia sapientes et potentes in sermone sunt, amatores erant hystorie, sapienter et sublimiter materias depinxerunt. Quod maxime et per amplius erexit nos ad presentem sollicitudinem, ut, eo qui est33 nobis34, pedestri, deformi humilique caractere enarremus, ut possit et ydiota et sine literis35 de hiis que dicuntur proficere.
8 (§14) Explicit prologus.
9 (§15) Prologus beati Gregorii Pape.
10 (§16) Sanctorum quidem ac propensiori cultu[m] <et>36 reuerencia uenerandorum patrum gesta cauta deliberacione prisci37 fideles decreuerunt multimoda prosequcione celebrare celebrantesque tota mentis deuocione uenerari. Sic enim laus Dei, per illos operantis et in illis regnantis, latius diffunditur atque mentes auditorum, tante uirtutis opinione percepta, ad bene uiuendi cultum ardencius incitantur. (§17) Maiorum38 siquidem ymagines suorum quondam gentiles erigebant39, ea uidelicet intencione : ut, eas etatis uenturae posteritas intuens, ad uirtutis appetitum glorieque consequcionem animum feruentes40 applicare niterentur. Quanto magis ergo Christianorum deuotio, precedentium patrum facta sibi sepius representans, in illis oportet uelut quibusdam speculis ut sese preuidendo cognoscant.
11 (§1) Igitur42 cum temporibus Iustiniani imperatoris Romani Athanagildus, rex Gotorum, Tolethi propria morte decessisset et regnum Gotorum sine principe uaccasset mensibus V, successit nouus rex in Gallia apud Narbonam, Luyba nomine, et regnauit annis tribus. (§2) Qui, secundo anno postquam adeptus est principatum, Leuuigildum fratrem non solum successorem, sed et participem regni fecit et Yspanie amministracioni prefecit, ipse43 Gallie regno contentus. Sicque regnum duos cepit, dum nulla[e] potesta[ti]s44 paciens sit consortis. (§3) Huic autem unus tantum annus in ordine temporum reputatur, reliqui Leuuigildi fratri anumerantur.
12 (§1) Duxit46 autem Leuuigildus uxorem nomine Theodosiam, filiam Seueriani, ducis prouincie Cartaginensis, qui fuit filius Theodori<ci>47, regis Gotorum.
13 (§2) De qua procreati sunt precipue magne quatuor columne Ecclesie et tocius fundamentum fidei, ita quod ex ea habuit, s<c>ilicet48 : Leandrum Yspalensem archiepiscopum, Fulgencium Astoricensem49 episcopum, postea Carthaginensem archiepiscopum, Hysidorum Yspalensem archiepiscopum, Braulionem Cesaraugustanum episcopum ; et alios duos, s<c>ilicet50 : Herminigildum martirem, quem pater securi percussit, et Recaredum, qui post eum regnauit ; et unam sobolem, Florentinam, que mater fuit fere xlª monasteriorum sanctarum uirginum, fere milium monachorum.
3. De regno Leuuigildi, et de bellis que fecit et de regnis et ciuitatibus quas ipse cepit
14 (§1) Iste51 Leuuigildus, anno xii regni sui, ampliare regnum cupiens bello et augere opes, militibus instituit. Studio eius et exercitus illius concordante, fauore uictoriarum multa preclara sortitus est. Cantabros namque ipse obtinuit et regiam ciuitatem, que Cesaraugusta dicitur, ipse cepit. Sabaria omnis ab eodem uicta52 est53. Eciam armis eius plurime54 rebelles Hyspanie ciuitates imperio eius cesserunt. Fudit quoque diuerso prelio milites et quedam castra ab eis dimicando cepit. A portu55 Aspe usque ad mare Oceanum ciuitates gladio prostrauit et cepit et eas Christiane fidei subiugauit. Ciuitates metropolitanas, quas gladio suo prostrauit, iste sunt, videlicet : Valenciam, Terragoniam, Cesaraugustanam ciuitatem, Brachanam56, Cartaginensem et ciuitatem Toletanam. Sanctum Iacobum Hyspalensem cum omnibus sibi adiacentibus ciuitatibus, uillis, uinilis57 et castris, per xx58 annos peruagando, cepit.
- 51 iste – cepit : Isid. Goth. rec. long. 49 lin. 1-15 (...)
- 52 ab eodem uicta Z, ab eo deuicta legitur in fonte. (...)
- 53 est scripsi cum fonte, cesserunt Z.
- 54 plurime scripsi cum fonte, plurima Z.
- 55 a porte – subiugauit : cfr Leg. fol. 31vºa « a (...)
- 56 Brachanam : .i. Bracharam.
- 57 uiculis scripsi (cfr Chron. Nai. 2,8 lin. 4-14 : (...)
- 58 xx Z, xv fortasse corrigendum esset. (...)
15 (§2) Fiscum59 <quo>que[m]60 ipse primo locupletante primusque erarium de rapinis ciuium hostiumque manibus ausit auarus. Primusque inter suos, regali ueste coopertus, resedit in solio, nam ante eum solium et habitus et gressus regis communis sicut plebi sic erat regi. Condidit eciam ciuitatem in Celtiberia, qua<m>61 ex nomine filii sui Recaredi Recapolim apellauit62. Sed63, transmissis a se ad studium filiis, obfuscauit in eum error impietatis gloriam tante uirtutis.
16 (§3) Denique64, arriane perfidie furore repletus, in catholicos persequcionem mouit, Mausonam Emerite<n>sium65 sanctissimum episcopum et alios plurimos exilio relegauit, ecclesiarum redditus et priuilegia tulit multosque hereticos arriana pestilencia ampliauit, plerosque sine persecucione illectos auro rebusque decepit. Ausus quoque inter cetera heresis sue contagia catholicos rebaptizari fecit, et non solum ex plebe, sed eciam ex sacerdotalis ordinis dignitate.
17 (§4) Extitit66 etiam quibusdam suorum perniciosus, nam quoscumque nobilissimos aut pote<n>tissimos67 uidit, aut capite mutilauit aut, opibus ablatis, proscripsit et in exilium relegauit. Sed68 nuper Erminigildus filius eius ab arriana heresi ad catholicam fidem, uiro reuerentissimo fratre suo Leandro, iam Yspalensi episcopo, predicante, conuersus est.
18 (§5) Quem69 pater arrianus, ut ad eandem heresim rediret, et premiis suadere et minis terrere conatus est. Cumque ille constantissime responderet numquam se ueram fidem relinquere quam semel agnouisset, iratus pater eum priuauit regno rebusque omnibus expoliauit. Cumque ille nec sic70 uirtute<m>71 mentis illius emollire ualuisset72, in ciuitate Hyspalim in arcta illum custodia concludens, collum manusque illius ferro ligauit. Cepit itaque idem Erminigildus rex iuuenis terrenum regnum despicere et, forti desiderio celeste querens regnum, in ciliciis iacere uinculatus73 omnipotenti Deo ad confortandum se preces effundere, tantoque sublimius gloriam transeuntis mundi despicere quanto74 religatus agnouerat nil fuisse quod potuit sibi pater aufferre.
19 (§6) Superuenienti75 autem paschalis festiuitatis die, intempeste76 noctis silencio, ad eum perfidus pater arrianum episcopum misit ut ex eius manu sacrilege consecracionis comunionem perciperet atque per hoc ad patris gratiam redire mereretur. Sed uir Deo deditus arriano episcopo uenienti exprobauit, ut debuit, eiusque a se perfidiam dignis increpacionibus reppulit, quia, etsi exterius iacebat ligatus, apud se tamen in magno mentis culmine stabat securus.
20 (§7) Ad77 se78 itaque reuerso episcopo arriano, pater infremuit, statimque suos apparitores misit qui constantissimum confessorem Dei illic, ubi iacebat, occiderent. Quod factum est idus Aprilis. Nam mox ut ingressi sunt, securim cerebro illius infingentes79, uitam corporis abstulerunt hocque in eo ualuerunt perimere, quod ipse quoque, qui peremptus est, in se constituerat despexisse.
21 (§8) Sed80 pro ostendenda uera eius gloria, superna quoque non defuere miracula. Nam coepit81 in nocturno silencio psalmodie cantus ad corpus eiusdem regis et martiris audiretur82, atque ideo ueraciter regis quia martiris. Quidam eciam fuerunt83 quod illis84 nocturno tempore accense lampades apparebant. Vnde factum est quatenus corpus illius, ut uidelicet martiris, iure a cunctis fidelibus uenerari debuisset.
22 (§9) Pater85 uero eius perfidus et filicida86, commotus penitencia, hoc fecisse se doluit, nec tamen usque ad optinendam salutem peruenit. Et quia uera esset catholica fides agnouit, sed gentis sue timore perterritus ad hanc peruenire non meruit.
23 (§10) [Quia]87 Postremum88 bellum Suauis89 intulit regnumque eorum in ius generis sui mira celeritate90 transmisit et magna parte sue gentis potitus suum regnum, nam antea91 gentes Gothorum angustiis finibus arthabantur92.
24 (§11) Qui93, oborta94 egritudine, ad extremum eciam perductus est, et Leandro episcopo filio suo, quem prius uehementer afflixerat, Ricaredum regem filium suum, quem relinquebat, comendare curauit, ut in ipso quoque talia faceret, qualia in fratrem ipsius suis exortacionibus fecisset. Qua uidelicet commendacione expleta, defuntus est sub era dcª xxviiª in urbe Toletana, cum regnasset annis xv.
4. De successione regis Recaredi post mortem patris sui Leuuigildi
25 (§1) Post95 cuius mortem Recaredus rex, non patrem perfidum, sed fratrem et martirem sequens, ab arriane heresis prauitate conuersus est totamque ussigotorum gentem ad ueram perduxit fidem, ut nullum in regno suo militare permiteret, qui regno Dei hostis existere per hereticam perfidiam non timeret.
26 (§2) Nec96 mirum quod uere fidei predicator factus est qui frater est martiris, cuius quoque hunc merita adiuuarent ut ad omnipotentis Dei gremium tam multos reduceret. Qua in re considerandum nobis est quia totum hoc agi nequaquam potuisset, si Erminigildus rex pro ueritate mortuus non fuisset. Nam sicut scriptum est : Nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet ; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert97, hoc fieri uidemus in membris, quod factum scimus in capite. In ussigotorum eciam gente unus est mortuus ut multi uiuerent, et dum unum granum fideliter cecidit ad optinendam fidem, animarum seges multa surrexit.
5. Qualiter Recaredus arrianam heresim ab Yspania extirpauit et ibidem fidem catholicam restituit
27 Tunc Recaredus ita moderate98 agere cepit ut, ulcione contenta99, tam catholicos in Ecclesia et fide catholica restitueret, quo fide<s>100 recta absque predicacionis impedimento proficeret. Omnes episcopos hereticos condempnauit et in extremas partes in exilium misit.
6. Qualiter rex Recaredus, consilio Leandri fratris sui, Ysidorum, Fvlgencium, Braulionem fratres suos a studio reuocari fecit
28 (§1) Nunc consilio fratris sui Leandri Hyspalensis archiepiscopi, Fulgencium, Ysydorum et Braulionem ab scolis reuocauit. Ita101, Deo docente, in breui tempore in tantam diuinarum humanarumque rerum erudicione ac sciencia uenirent, ut scole ecclesiastice in Hyspanis doctores existerent in greco, syro, hebrayco, arabico, barbarismo, egipcio, latino, romano, et in cun<c>tis102 septem liberalibus103. Ipsorum sciencia admodum probat : siue gramatice, dialetice, geometrie, astronomie quoque arismetice disputacionibus ita essent parati, ut nullus umquam philosophorum, aliqua ex hiis artibus proponens, obtinuit contra eos uel concludere nequiuit, sed statim ut responsiones eorum acciperet, magistros eos eciam, de quo104 proposuissent, crederet discipline.
29 (§2) Sed quod mirabile est : cum105 in tantarum rerum doctrina crearentur atque semper in omni agone persecucionis positi106, artioribus uinculis se abstrinxerunt continencie, et ad utilitatem atque instruccionem Ecclesie iugiter uerbo Dei nobiliter insisterent satisque uigilanter erga doctrinam Ecclesie desudarent, qui quidem eloquencia<m>107, quam ante habebant, summa prudencia108 indagarunt.
30 (§3) Erantque uultu amabiles, mites aspectu, opere iusti, cultu uenusti, corpore inmensi, animo iusto proceres et rebus regendis utiliter ydonei, et honesti habitu omnimode uidebant<ur>109. Forma pulcherrimi, specie decori, statura proceri, corpore casti, mente deuoti, amabiles aspectu, prudencia prediti, temperancia clari, in interna fortitudine firmi, longanimitate assidui, paciencia robusti, humilitate mansueti, mansuetudine humili, caritate soliciti, spe longanimes110, uigiliis solliciti, oratione assidui, doctrina benigni, sermone uerissimi, loqucione facundi, consilio prudentissimi, in nulla111 mundi compede cathenati, in internos largitate diffusi, in obsequiis seruorum Dei parati, in aduersis112 more synapis fortissimi, in temptacione tutissimi, in hospitalitate letissimi, inter obprobria securi, inter odia benefici. Nichil113 poterat inuenire114 in eis humani generis inimicus uel qua fraude deciperet uel qua simulacione diffuscaret.
31 (§4) Quid115 plura loquendo inmoror ? In omni conuersacione sua, quasi Lucifer in astra refulgens, instar magne lampadis micabant, quoniam Rex regum, homo Christus Ihesus, elegerat milites, qui, quasi116 agni ma<n>suetissimi117, contra inmanissimas bestias118 heresum119 duxerant legiones : Ecce, inquit120, ego mito uos sicut agnos inter lupos. Sicque uiri Dei121, Spiritu Sancto facti bellatores fortissimi, milites legitimi, signiferes egregii, scuto fidei protecti, lorica iusticie induti, verbo Dei fortiter accincti, galeis salutaribus cooperti, in preparacione Euangelii pacis calciati, in prelium publicum contra hostes antiquos processerunt, omnia tela nequissima eorum contriuerunt, de manu122 mortis eripuerunt multos et spolia multa, uictis hereticis, in Christi Ecclesia deportauerunt.
- 115 quid – micabant : Gerard. concl. uit. Steph., 14 lin. (...)
- 116 quasi – mansuetissimi : Ier. 11,19.
- 117 mansuetissimi scripsi, masuetissimi Z.
- 118 bestias scripsi, bestiarum Z.
- 119 heresum : .i. heresium.
- 120 Luc. 10,3.
- 121 uiri Dei – contriuerunt : cfr Eph. 6,13-17.
- 122 de manu – multos : Dan. 3,88 ; Os. 13,14.
32 (§5) Isti sunt veri Dei cultores : qui Christi Ecclesiam sua doctrina et predicacione plantauerunt, magna humilitate eam honorauerunt, vera caritate eam excoluerunt, uerbi predicacione ampliauerunt, superne perpetue salutis rore iam irrigauerunt, in diuini Verbi eloquencia per eorum irrigacionem in plurimis plurima dederunt incrementa.
33 (§1) Recaredus, anno primo regni sui, leges124 et decreta que ab Enrrico125 uidebantur incondite [et eius]126 constituta correxit studio uigilanti, plurimas leges pretermissas addiciens, plerasque superfluas coram fratre suo Fulgencio et Papa Gregorio resecauit.
34 (§2) Erat enim Recaredus satis127 strenuus in armis satisque fortunatus. Inerat ei sciencia literarum multa, eloquio clarior, statura mediocris, profundi animi, sermone et eloquio clarus et prudens, ira tardus, sapiencia<m>128 habendi cupidus. Erat enim in eo grauis serenitas et summa grauitas, matura leticia et leta maturitas, iocunda temperancia et temperata iocunditas. Iocis maturus, risu modestus, serenitate grauida, leticia verecunda, elegans corpore, specie decorus, pulcrior aspectu, uultu amabilis129, mitis aspectu, opere iustus, corpore inmensus, mente deuotus, forma pulcherrimus, prudencia preditus, temperancia clarus, iusticia summus, in iudicio mansuetus, in interna fortitudine firmus, longanimitate assiduus, paciencia robustus, humilitate mansuetus, karitate solicitus, spe longanimis130, et ab ipsis sue infancie rudimentis ut fateretur Christum131 amplius quam negaret, et indiuiduam Trinitatem, que Deus est, mentis integritate confiteretur. Et per eius astuciam et industriam et sapienciam destruxit aduersarias heresum132 prauitates, et tota gens ussigotorum ad Christum conuersa est.
35 (§3) Iam uero133 in uerbis et in confabulacione eius, quanta grauitas, quanta dignitas erat ! Quam alacer, quam efficax, quam in exsoluendis questionibus promptus et facilis ! Erat134 enim cultu preditu<s>135 religionis et paternis moribus longe dissimilis. Nam136 pater illius inreligiosus et bello promptus, hic fide pius et pace preclarus ; ille arrianorum hereticorum bellis imperium dilatauit, hic gloriosus eandem gentem tropheo fidei extirpauit137. In ipsis enim regni sui exordiis per Leandrum et Fulgencium in fide catholica instructus et institutus, tocius Gotice gentis populum incultum, et erroris labe detersa, ad cultum recte fidei reuocauit.
36 (§4) Egit138 eciam gloriosum bellum aduersus infestas gentes, fidei auxilio subleuatus. Francos139 enim, lxª ferme milibus armatorum Galliam140 Goticam irruentibus, missum aduersus eos Emerentensium141 ducem cum Celtiberiorum genere, gladio prostrauit et glorioso triumphauit euentu[m]142. Nulla unquam in Hispaniis Gotorum uictoria uel maior uel similis inuenitur. Prostratis enim et captis multis hostium, residua143 pars exercitus in fugam uersa, Gotis sequentibus usque in regni sui finibus, cesa fugit144. Sepe etiam contra Romanos et insolencias et irrupciones Vasconum plurima bella gloriose peregit. Vnde non magis bella attractasse quam gentes, quasi in ludo palestre, pro usu utilitatis uidetur exercuisse. Prouincias autem, quas pater bello acquisiuit, iste pace pacifice conseruauit, equitate[m]145 disposuit, moderamine rexit.
- 138 egit – rexit : Roder. Xim. hist. 2,15 lin. 20-32 (sed (...)
- 139 francos – euentu : cfr etiam Isid. Goth. rec. long. 54 (...)
- 140 Galliam scripsi cum fonte (Isid. Goth. rec. long. 54 lin. (...)
- 141 emerentensium sic Z.
- 142 euentu scripsi cum fonte, euentum Z.
- 143 residua – uersa : Isid. Goth. rec. long. 54 lin. (...)
- 144 fugit Z, fuit legitur in fonte.
- 145 equitate scripsi cum fonte, equitatem Z.
37 (§5) Fuit146 autem placidus vultu, largitor, egregie bonitatis, tantamque in uultu graciam habuit et tantam in animo benignitatem ut, omni<um>147 mentibus influens, eciam malos in sui amoris reuerenciam conseruabat ; adeo liberalis, ut opes priuatorum et ecclesiarum predia, que paterna labes fisco adduxerat, iuri proprio restauraret ; adeo clemens, ut tributa populi indulgendo sepius relaxaret. Multos eciam ditauit rebus, plurimos honoribus sublimauit, opes suas in miseris, tesauros in egenis recondens, sciens ad hoc illi fuisse regnum collatum : ut eum salubriter frueretur.
38 (§6) Bonis148 iniciis bonum finem adiuncxit : fidem enim recte glorie quam initio regni percepit, nouissime publica confessione et penitentia consumauit. Accepit autem uxorem ex partibus Britannie Helladiam, filiam regis Artus, de qua genuit filium nomine Luyba[y]m149.
8. De concilio Toletano tercio, ubi de mandato domini Gregorii Pape conuenerunt lxª episcopi et in quo concilio fuit extirpata arriana heresis, presidente Recaredo, et fuit ibi electus Braulius in episcopatum Cesaragustanum
39 (§1) Anno150 iiiiº regni sui, idus May, terciam toletanam synodum celebrauit, et lxª duos151 episcopos ad condempnacionem arriane heresis de diuersis Gallie et Hyspanie prouinciis in urbe regia congregauit. Quorum concilio152 idem gloriosissimus princeps interfuit, gestaque eorum presencia sua et subscripcione firmauit, abdicans cum omnibus suis perfidiam paganorum et Iudeorum et Arrianorum, quam usque hodie populus Gotorum ab Arrio didiscerat, suadente et predicante trium personarum Vnitatem, unum Deum, Filium a Patre consubstancialiter genitum, Spiritum Sanctum inseparabiliter a Patre et Filio procedentem, et esse amborum unum spiritum, unde et unum sunt.
40 (§2) Et inter153 secundam synodum sub Montanum154 et istam fuerunt xlª duo anni. Et hec fuit sub Eladio archie[e]piscopo155 Toletano, et interfuerunt episcopi ex partibus Ytalie missi a domino Papa Gregorio : Castorius156 Amiternensis Ecclesie episcopus, Albinus Teatinensis episcopus, Marcellinus Anconitanus episcopus, Bonifacius Feretinensis episcopus, Fortunatus Tudertunensis157 episcopus, Paulinus Nolanus episcopus, Dacius158 Mediolanensis archiepiscopus, Sauinus Canusinensis159 episcopus, Cassius Narniensis episcopus, Constancius Aquitanensis episcopus, Venancius Luniensis160 episcopus, Frigianus Lucanensis episcopus, Venancius Placentinus episcopus, Carbonius Populonensis161 episcopus, Fulgencius Obtruculensis episcopus, Terulanus Perusinus162 episcopus, Floridus Tylfinensis163 episcopus ; ex partibus Gallie : Migicius Narbonensis archiepiscopus ; Johannes Tarrachonensis archiepiscopus, Leandro Hyspalensis archiepiscopus, Felix Portuensis episcopus ; ex164 partibus Sicilie : Maximianus Siracusanus episcopus ; Braulio Cesaraugustanus episcopus, Fulgencius Astingintanus episcopus, Mausona165 Emeridensis166 episcopus, Partardus167 Brachanensis168 archiepiscopus, Hysidorus Cesaraugustanus archidiaconus, et suffraganei illorum.
- 153 et inter – interfuerunt : Roder. Xim. hist. 2,15 lin. (...)
- 154 sub Montanum scripsi cum fonte, Submontanam Z. (...)
- 155 archiepiscopo scripsi, archieepiscopo Z.
- 156 Castorius – Maximianus Siracusanus episcopus : cfr (...)
- 157 Tudertunensis : Tudertinensis Gal. p. 327.
- 158 Dacius scripsi, Dacia Z.
- 159 Canusinensis : Camisinensis Gal. p. 327 (lectio ualde (...)
- 160 Luniensis : .i. Lunensis.
- 161 Populonensis scripsi, ppl’onensis habet Z, Pepulenensis (...)
- 162 Perusinus Gal. p. 327, Perusine Z.
- 163 Tylfinensis : .i. Tifernensis.
- 164 ex scripsi, et Z.
- 165 Mausona – illorum : Roder. Xim. hist. 2,15 lin. 48-50. (...)
- 166 Emeridensis Z, Emeritensis Gal. p. 327.
- 167 Partardus : Partarcius Gal. p. 327 (lectio ualde dubia (...)
- 168 Brachanensis Z, Bracharensis Gal. p. 327. (...)
41 (§3) Et in hoc169 concilio fuit eliminata ab Yspanis heresis arriana, quibus infecta fuerat gens Gotorum a tempore Athanarici regis Gotorum et Valentis imperatoris Romanorum, qui dedit Gotis doctores ut eos in arriana perfidia confirmarent. Sed in hoc concilio eliminata spurcicia heresis arriane. Gothi in uera confessione fidei catholice remanserunt. Et ponitur ibi omelia sancti Leandri episcopi ‘De laude Ecclesie et pro confessione Gotorum’, que sic incipit : « Festiuitatem hanc omni<um>170 esse solemnitatum festiuitas171 ».
9. Sermo beati Braulii in concilio Toletano in quo ipse fuit electus, in quo concilio Braulius Cesaraugustanus episcopus Verbum diuinum proposuit ad istanciam aliorum episcoporum in forma que sequitur
42 (§1) Tunc communi consilio decreuerunt ut Braulius surgeret et aliquid in Verbo proponeret. Qui consurgens, benediccione accepta, cepit declarare dictis : Pastores ouium sumus serui tui, et nos et patres nostri172. Verba ista sunt in Genesis xlviiº. Que quidem uerba filii Israel dixerunt in presencia regis Pharonis. Quid habeant operi<s>173, tria perpessi sunt : ministerium suum, finem ministerii, modum et formam ministrandi. Ministerium est asumpcio cure pastoralis, finis est exhibicio reuerencie et debite seruitutis, modus immitacio sanctorum patrum et conformitas sanctitatis. De iº : pastores ouium sumus ; de iiº : serui tui ; de iiiº : et nos et patres nostri. De hiis enim tribus quodlibet sacerdotem174 in conspectu Regis eterni reddere racionem habet.
43 (§2) Inquirite ueritatem in uos175 metipsos et in proximum : in sui natura uos metipsos diiudicando, in proximum eius mala propaciendo et corrigendo, in sui natura mundo corde contemplando. Et sedeat unusquisque nostrum et comperiet quid egit, quid facturus est et quid diebus singulis acquirere ualeat. Et Sacra Scriptura176 dicit quod apud Deum nullum omnino bonum irremuneratum, quia sicut capillus de capite uestro non peribit177, sic omnino que fecimus, que diximus nec dies nec hora178 nec momentum de tempore periturum est. In cuius figura et anticipacione uocantur sacerdotes ad synodos, ut scia<n>t179 super hiis interim respondere.
44 (§3) De iº, dicitur pastores sumus et non quorumlibet180 animalium, sed ouium, qui<a>181 secundum Crisostomum quanta est doctrina uel differencia racionabilium et irracionabilium, tanta debet esse inter rectorem Ecclesie et ceteros qui reguntur. Debent autem isti pastores pascere oues suas tripliciter : uerbo, exemplo et subsidio. De primo, uidelicet uerbo, in figura dictum est Petro, primo pastori Ecclesie, Jo<hannes>182 uidelicet : Pasce oues meas183. Verbo, triplici modo oues debent pastores pascere : correpcionis de sententia timenda, exortacionis de penitencia facienda, consolacionis de gloria assequenda.
45 (§4) De iº dicitur Micheas uidelicet : Pasce populum tuum in uirga tua, gregem hereditatis tue... etc.184, quia per potestatem ordinacionis notoria crimina et incorregibiles sunt compellendi et corrigendi. Et bene dicitur : Pasce uirga[m]185 correccionis, vt in uerbo correccionis sit temperamentum ne uel crimina austeritate liget186 uel ex nimia leuitate resoluat. Nam si taces, approbare uideris ; si excedis, spiritu indignacionis et furoris agita<ri>187 sub pallio zeli aut feruoris188.
46 (§5) De iiº, uidelicet exortacionis, Ecclesiasticus xviiiº : Qui misericordiam habet et erudit, quasi pastor gregi sue misereatur, excipiet189 doctrinam miseracionis, docet perfecciores, erudit simpliciores190. Et modificantur uerba per exortaciones prelatorum, per capacitatem auditorum. Sicut enim ex multis animalibus, generacione diuersis et specie, non animalis unius corpus efficeretur, <si>191 seruitutis quorumlibet proprietas in uno corpore subderetur uni homini omne animal regendum, oporteret eum simplicem in tantum esse uarium et in diuersa mutabilem quam posceret bestiarum ipsa diuersitas, ut bestiales inuicem, moderati[s]192 inuicem persisterent, sic pastor ecclesiasticus, multos habens regere et docere, se ipsum eundem simplicem et inmobilem pro uarietate modificet, exortando eos cum lacte193 et, cum opus sit <e>is194, cum solido cibo, hoc est : sicut pastor, docet et erudit.
47 (§6) De iiiº, uidelicet consolacionis, Exo<dus>195 iiiº : Moyses pascebat oues Ietro cumque minasset gregem ad interiora deserti, uenit ad montem Dei Oreb196. Moysi mansuetudo pastoris consolacio, duccio ouium ad interiora deserti exercitatio subditorum ad contemplandum gaudia paradisi, qui apellatur ‘desertum’ propter amenitatem florum, loci suauitatem, auium concentum, uiriditatem herbarum, habunda<n>cia<m>197 fructuum, que omnia sunt secundum literam in desertum et secundum spiritualem intelligenciam in paradiso, peruencio198 ad montem Dei Oreb, qui199 interpretatur ‘mensa’, refeccio est glorie quam habebunt sancti in futuro. In ipsa sunt excellentes diuinitatis et humanitatis natura, et nichilominus † in presenti200 seculi prelibacio in quadam iocunditate eterna †, sic enim pastor naturalis nunc umbrosa et secreta ad refrigerium, humida et mollia ad cubitum, nunc cantilenosa et suauia adhibet ad remouendum fastidium. De suauitate fistule uelud alloquitur gregem, cantans suauitatis aliquid uel amoris, sicut egregius iste poeta ait : « Nunc eciam pecudes et frigora captant »201.
48 (§7) Exemplo prelatus subditos debet pascere : penitencia exteriori, paciencia interiori, solicitudine dileccionis. De primo, iª Petri : Pascite, quantum in uobis est, gregem Dei, prouidentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, sed neque turpis lucri gracia, sed uoluntarie, neque ut dominantes in clero, sed forma facti gregis ex animo, ut, cum apparuerit Princeps pastorum, percipiatis inmarcessibilem glorie coronam202. Forma igitur gregis, quia penitencia in pastore exemplum est penitencie et mortificacionis in grege. De iiº, Ysa<ias>203 : Sicut pastor pascit gregem suum, in brachio suo portabit uel congregabit agnos, et in sinu suo leuabit fetas,204 ipse portabit205. Ex paciencia enim et compassione interiori pius pastor agnos inualidos ad ambulandum nec portat in sinu modo, fetas oues portat in humeris, docens pastorem Ecclesie ut ex interiori paciencia et compassione ouium imbecillitatem nouerit subportare. Genesis iiiiº : Nosti, Domine, quod paruulos habeam206 teneros et oues ac fetas mecum, quas si plus in ambulando facio laborare, morientur una die cuncti greges207. De iiiº, Luchas : Pastores erant in regione eadem uigilantes et custodientes uigilias noctis supra gregem suum208. ‘Vigilantes’ dicunt<ur>209 ‘custodientes’, ut per uigilanciam ferantur in Deum et per custodiam descendant ad populum.
49 (§8) Subsidio eciam debet pascere, et hoc triplici subsidio : temporali, corporali et spirituali. De iº, Jo<hannes>210 viº : Pascat unusquisque eos qui211 sub manu sua sunt212. Qui enim terrenam substantiam plusquam oues diligunt, merito nomen pastoris perdunt. De iiº, Jo<hannes>213 : Bonus pastor animam suam dat pro ouibus suis214, quia, ingruente neccesitate, mors corporalis suscipenda est pro subditorum salute. De iii, Amos : Quomodo si eruat pastor duo crura de ore leonis aut extremum auricule, sic eruentur filii Israel qui habitant in Samaria215. Que interpretatur ‘custodia’, quia pastores custodientes subditos suos per sufragia orationum eos eruere possunt a potestate demonum. iº <***>216 : Depascebat seruus tuus gregem patris tui et ueniebat ursus... etc.217
50 (§9) Sed, pro dolor, multi pastores non pascunt gregem. Nam ignorantes non pascunt uerbo, carnales non pascunt exemplo, cupidi non pascunt subsidio. Ysa<ias>218 : Ipsi pastores ignorauerunt intelligenciam..., ideo non pascunt uerbo, omnes eciam uiam suam declinauerunt..., id est, secundum quod eis placet, ideo non pascunt exemplo, unusquisque ad duriciam suam declinauit..., ideo non pascunt subsidio, a sumo usque ad nouissimum219. Exponat qui uoluerit. Vbi220 nichil excipit<ur>221, distinguitur nichil : Ego unus ex illis sum et in medio uestrum sum, quasi qui ministrat222.
51 (§10) Ignorantes ergo non pascunt uerbo, quia uerbum correccionis conuersum est in remissionem, et ideo percontingens in seduccionem, exortacionis in taciturnitatem, consolacionis in obiurgacionem. De iº, Iohel : Grex perditus factus est populus, pastores eorum seduxerunt eos223, quod fit cum publicanos et notorios224 peccatores non corripiunt, sed sustinent pro peccatis, absoluunt excommunicatos praeter ordinem iuris.
52 (§11) De ii, Iohannes : Non est qui extendat ultra tentorium meum, non est qui erigat pelles, quia stulte egerunt pastores et Dominum non quesierunt. Propterea non intellegerunt et omnis grex eorum dispersus est225. Ita conqueritur Dominus. Non est qui Ecclesiam Dei in fide amplificet, in caritate dilatet, quia pastores stulte agunt, quia defectum habent boni operis. Deum non querunt ex defectu pie intencionis et non intelligunt periculum quod incurrunt ex defectu oportuni sermonis. Et grex eorum dispertitur uel se diuidendo ab unitate sacramentorum, uel errando a uia Dei et mandatorum, uel resiliendo a spe eternorum promissorum.
53 (§12) De iiiº, Zacha<rias>226 : Summe tibi uasa pastoris stulti, quia ecce ego suscitabo pastorem in terra qui derelicta non uisitabit et dispersa non queret227 et contritum non sanabit, et, id quod constat non enutriet, et carnes pinguium comedet et ungulas eorum dissoluet228. Vasa229 pastorum sunt panes in pera230, uerbum predicacionis in memoria ; canis in fune231, zelus cum discrecione232 ; baculus cum uirga, auctoritas grauis et correccio mediocris ; cornu cum fistula, timor extremi examinis, spes ex dulcedine diuine miseracionis.
- 226 Zacharias scripsi, Zacha Z.
- 227 queret scripsi cum fonte, querat Z.
- 228 Zach. 11,15-16.
- 229 uasa – correccio mediocris : Bern. Clar. sent. ser. (...)
- 230 panes in pera scripsi cum fonte, panni et pera Z. (...)
- 231 canis in fune scripsi cum fonte, arcus in fine Z. (...)
- 232 discrecione scripsi cum fonte, dissercione Z. (...)
54 (§13) Que aufferuntur a pastore ignorante et stulto. Nam de<re>licta233 eciam non uisitat, peccatores ad penitentiam non excitat ; et dispersa non querit, errantes non reducit ; contritum non sanat, temptatos non curat ; id quod constat, non enut<r>it234, proficientes confouere nolunt ; carnes pinguium comedit, quod pingue est in temporalibus in dominum suum conuertit ; et ungulas dissoluit quia corda priuat uinculo caritatis, cuncta diuidit. Et impletur illud, Genesis : Detestantur Egypcii omnes pastores ouium235, quia raro inuenitur alicubi subditus qui modo uelit proficere anime in confessione et audire sacerdotem proprium.
55 (§14) Isti ergo non pascunt uerbo. Carnales similiter non pascunt exemplo, sed econtrario exemplum penitentie denegatur in uoluntate ; paciencie, <in>236 incredulitatem ; solicitudinis et diligencie, in negligenciam et torporem. De iº, Zacharias : Super pastores iratus est furor meus et super hyrcos uisitabo237. Hyrcus animal est petulans238 et fetidus pastor, carnalis et la<s>ciuus239 per inordinacionem gule, fetidus per concupiscenciam luxurie. Super quos irascitur240 furor Domini in presenti sicut patet in eorum detestabilitate, uisitabit in futuro in corporis et anime dampnacione. De iiº, Ezechiel, hec dicit Dominus ad pastores : Cum austeritate imperabatis241 eis et cum potencia242, et sequitur : lateribus et humeris inpingiebatis in summa pectora donec dispergentur foras, et cornibus243 uestris uentilabatis244 in imperio, in insolercia245. In humeris et lateribus ostentacio et superbia, in uentilacione cornuum vinolencia. De iiiº : Dormitauerunt pastores cum rege Assur246. Assur interpretatur factura uigilans ad temptandum, scilicet diabolum, qui est factura Dei. Cui pastores non uigilant, sed dormiunt per neglige<n>ciam247, uel sub pretextu studii suam procurant248 absenciam. Zacharias : O pastor, et ydolum, derelinquens gregem249. Scimus quod ydolum nichil est et ipsi in Ecclesia nichil faciunt.
- 236 in addidi, om. Z.
- 237 Zach. 10,3.
- 238 petulans scripsi, peculans Z.
- 239 lasciuus scripsi, laciuus Z.
- 240 irascitur scripsi, nascitur Z.
- 241 imperabatis scripsi cum fonte, imperabitis Z. (...)
- 242 Ez. 34,4.
- 243 cornibus scripsi cum fonte, sordibus Z.
- 244 uentilabatis scripsi cum fonte, uentilabitis Z. (...)
- 245 Ez. 34,21.
- 246 Nah. 3,18.
- 247 negligenciam scripsi, negligeciam Z.
- 248 procurant scripsi, procurauit Z.
- 249 Zach. 11,17.
56 (§15) Carnales ergo non pascunt exemplo. Cupidi similiter non pascunt subsidio temporali, quia fures sunt et latrones ; non corporali, quia sunt occisores ; non spirituali, quia sunt proditores. De iº, Ezechiel : Lac comedebatis et lana optima, quod crassum erat occi<debatis>250 et g<regem>251 meum non pasce<batis>252 253. Ecce furtum manifestum, prout dicit Apostolus : R<ecte>254 concedatur255 ut si altario seruias, de altario uiuas, non ut de altario luxurieris et compares tibi frena aurea et sellas depictas. Quidquid enim praeter neccesarium uictum et uestitum acceperis, sacrilegium est, furtum est, rapina est256. De iiº, Zacharias, id est : Pastores occidebant et delebant et uenu<n>dabant257 ea, dicentes258. Concidunt ad litteram, quia nolunt aliquando surgere uel de lecto uel de mensa ut ministrent sacramenta, non curantes de periculo, dum tamen habeant testamenta et legalia. De iiiº, Jeremias : Quis enim similis mei erit ? et quis sustinebit me ? et quis est iste pastor qui resistat uultui meo ?259 Non enim resistunt ire Domini per orationes et suffragia spiritualia, et ideo sunt proditores, quod non militant, sed ymo fugiunt de prelio, stipendia pugnancia accipiunt et, emergente pugna, fugiunt. Johannes xº : Mercennarius et qui non est pastor... etc.260, secundum quod est finis ministerii, scilicet exhibicio uoluntarie seruitutis, et hoc est quod dicitur : serui tui261. Vnde Genesis xxº. ixº. : Seruiuit Iacob pro Rachel vii annis et uidebantur ei dies pauci pro amoris magnitudine262. Tercium est conformitas ad patres263 antiquos ex imitacione sanctitatis. Omnes enim pauerunt gregem propter quod in Euangelio dicitur : Accedite ad Habraam patrem uestrum... etc.264 Et sicut ipsi conuersati sunt in excellencia sanctitatis, ita et nos per imitacionem operis, Osee : In cacumine uidi patres eorum265. Ad quod266 nos etc.
- 250 occidebatis scripsi cum fonte, occi Z.
- 251 gregem scripsi cum fonte, G. Z.
- 252 pascebatis scripsi cum fonte, pasce Z.
- 253 Ez. 34,3.
- 254 recte scripsi, R. Z.
- 255 recte concedatur – rapina est : cfr Bern. Clar. epist. (...)
- 256 Cfr I Cor. 9,13.
- 257 uenundabant scripsi, uenudabant Z.
- 258 Zach. 11,5.
- 259 Ier. 49,19 ; ibidem 50,44.
- 260 Ioh. 10,12.
- 261 Gen. 47,3.
- 262 Gen. 29,20.
- 263 patres : patris Z1.
- 264 Is. 51,2.
- 265 Os. 9,10.
- 266 quod : quem Gal. p. 327.
10. Et peracto sermone, surrexit quidam Hebreus in Arrianis disputans cum Braulione de Trinitate
57 (§1) Tunc, facto summo silencio, quidam Iudeus ex arriana perfidia dixit ad Braulium : « Quomodo267 credis in Deum Patrem ? ». Braulius respondit : « Credo in Deum Patrem omnipotentem »268. Iudeus dicit : « Bene dicis, et hoc concedo, sed non expedit quod dicas : ‘In Ihesum, Filium eius’269 ». Braulius respondit : « Et in eundem Ihesum credo, unum de uno270 esse cum Patre »271. Iudeus dixit : « Nichil dicis, quia impossibile est Deum habere Filium ».
58 (§2) Braulius respondit : † « O Hebree272 heretice273, non intelligis hoc ». Hebreus dicit : « Credis quod Deus sit omnipotens ? ». Braulius respondit : « Credo ». Hebreus dicit : « Non sufficit ». Braulius respondit : « Oportet, o Hebree heretice et miserrime, quod sic sapias, credas et confitearis ». Hebreus dicit : « Hoc [non]274 concedo » †. Braulius dicit : « Non sufficit. Credis quod sit benignus ? ». Hebreus dicit : « Hoc concedo ».
59 (§3) Braulius dicit : « Fides nostra275 exprimit et uocat ‘Posse’ Patrem. Vnde Salomon276 : Ego, Sapiencia, ex ore Altissimi prodiui primogenita ante omnem creaturam. Ego feci in celis ut oriretur lumen indeficiens277. Quando preparabat celos, aderam cum eo cuncta componens278. Et uocat279 ‘Sapienciam’ Filium. Vnde Dauid : Tecum principium in die uirtutis... etc.280 Et uocat281 ‘Velle’ Spiritum Sanctum. Vnde Ysayas : Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, euangelizare pauperibus misit me282. Moyses, in libro Geneseos : Spiritus Domini ferebatur super aquas283.
- 275 fides nostra – patrem : Tract. c. Iud. p. 10 lin. 28. (...)
- 276 unde Salomon – componens : cfr Ps. Vigil. Thaps. c. (...)
- 277 Eccli. 24,5-6.
- 278 Prou. 8,27 + 8,30.
- 279 et uocat – filium : Tract. c. Iud. p. 10 lin. 28-29. (...)
- 280 Ps. 109,3.
- 281 et uocat – sanctum : Tract. c. Iud. p. 10 lin. 29. (...)
- 282 Is. 61,1.
- 283 Gen. 1,2.
60 (§4) « Sapiencia284 uniuscuiusque est suus Filius. Videtur tibi hoc285 sic ? Et isti tres, scilicet Pater et Filius et Spiritus Sanctus, sunt unus Deus. Vnde Moyses in libro Leuitico : Deus Abraam, Deus Ysaac et Deus Iacob, ipse me misit ad te286.
61 (§5) « Quod probo287 tibi per similitudinem : in sole sunt tria, scilicet substancia, splendor et calor, et tamen unicus est sol, et quemadmodum intrat sol per fenestram aliquam uitream in domo et non corrumpitur nec diuiditur, immo sol integer remanet, ita Sapiencia Dei incarnauit in Virgine et existens in Virgine erat in celo sicut sol, et Virgo remansit incorrupta sicut a sole fenestra uitrea, quia288 in ingressu solis et in egressu fenestra uitrea perseuerat, sic et Mariam Virginem nec ingressus nec egressus maculare potuit deitatis.
62 (§6) « Ecce aliud exemplum : respice289 citharam, ut musici melos sonis dulcibus recinnant290 tam pariter ars, manus et corda. Arte[m]291 manus tangit, resonat corda, tria pariter operantur, sed sola corda personat quod auditur, et sic ad solam cordam pertinet soni reddicio, sic ad solum Filium carnis suscepcio.
63 (§7) « O Hebree292, quid dicis ? Videtur quod dicas quod Deus non habet Filium. Adhuc eciam probatum est per Dauid prophetam, qui dixit : Dominus dixit ad me : Filius meus es tu... etc.293 Postea per Salomonem294, qui dixit : O tu, Creator, qui creasti omnia, quis es Tu et quis est Filius tuus ? Ergo Filium habet.
64 (§8) Et Salomon295 dicit : Sapiencia fecit sibi domum habentem vii columnas296. Postea ut dicit Ysa<ias>297 : Egredietur uirga... etc., usque ...spiritus timoris Domini298. Virga299 est beata Virgo Maria, flos est Christus, vii columne domus Christi, quas dicit Salomon, sunt dona vii Sancti Spiritus.
65 (§9) « Probatum300 est eciam per Nabucodonosor, qui, mitens301 tres pueros in fornace, dixit : Video quartum et assimilatur Filio Dei302. Ergo Filium habet.
66 (§10) Hanc auctoritatem303 dixit Daniel : Ego, Daniel, uidi celos preparari et senem dierum residentem super ipsos, cuius uestimenta erant alba sicut nix et capilli eiusdem albi sicut lana, cuius domus erat ignea et eiusdem circuitus igneus, a cuius facie manabat riuus igneus, et eidem seruiebant mille milia angelorum304. Et ego eciam, Daniel, uidi305 in uisione Filium Hominis uenientem in nubibus celi et sedentem circa Creatorem, et suscepit inperium a Creatore omnium rerum et omnes gentes seruiebant ei, et regnum eius carebit fine306.
67 (§11) « Bene scis307 quod nemo potest uidere Deum nisi in aliqua forma. Prius apparuit Ade in paradiso in specie humana, dicendo : Vbi es, Adam ?308. Postea apparuit309 Habrae sub ilice Mambre, quando uidit tres uiros et unum adorauit ad significandum unum Deum, dicens : Domine, ita uis perdere iustum sicut iniustum, qui es Dominus celi et terre ?310 Ergo credebat ipsum esse Deum existentem in humana specie, qui statim euanuit ab occulis eius.
68 (§12) « Postea311 apparuit312 Iacob iuxta flumen Phanuel et luctatus est cum ipso in specie humana, et, ipso petente bendicionem, imposuit sibi hoc nomen ‘Israel’313, quod interpretatur ‘uir uidens Deum’. Et dixit Iacob314 ‘Phanuel’, qui est dictus ‘locus uidens Deum’. Et postea apparuit315 Moysi in rub[r]o316, et dixit : Quis es tu? – Ego sum † Helie Pharachie †, quod interpretatur Ego sum qui sum317.
- 311 postea – qui sum : Tract. c. Iud. p. 11 lin. 29-37. (...)
- 312 apparuit – Israel : Gen. 32,24-30.
- 313 Israel – uidens Deum : cfr Hier. quaest. hebr. in gen. (...)
- 314 Iacob : Iacob uidi Deum facie ad faciem et salua facta (...)
- 315 apparuit – rubo : Ex. 3,2.
- 316 rubo scripsi cum fonte (et cfr infra cap. 10,15), rubro (...)
- 317 Ex. 3,13-14.
69 (§13) « Postea318 apparuit Manue, patri Samsonis, in campo, et dixit ei : Habebis filium quem uocabis Samsonem, qui saluabit Israelem a Philisteis319. Et dixit Manue320 : Domine, eas mecum domum et dabo tibi cibum. Et iuit cum eo et abluit ei pedes et apposuit ei offas, cum edo321 coctis, et tenebat baculum quendam cum quo tetigit offas, et statim exiuit ignis magnus et euanuit ab occulis eius. Manue stupefactus dixit : Moriemur. Cui dixit uxor eius : Si nos uellet interficere Deus, quomodo nobiscum loqueretur ?
70 (§14) « Nos322 scimus et credimus quod apparuit Deus in istis formis, nam aliter mortales non possunt ipsum uidere. Iste forme non erant autentice, sed illa forma erat autentica, quam sumpsit a beata Virgine. Ergo, Iudee uel heretice miserrime, concede Christum incarnatum esse Deum. Et nos credimus quod in illa carne, quam sumpsit a beata Maria Virgine, erat Sapiencia Dei, id est, Filius Dei, et ibi existens erat in celo. Ergo crede te subiectum esse Deo, adora quod adoramus.
71 (§15) « Et Deus323 noluit accipere formam alterius creature, in qua appareretur, nisi solius hominis, sicut apparuit prius Ade, postea Habrae, postea Iacob, postea Moysi in rubo, et non in forma, sed in uoce. Et hec uox nata fuit a Deo et ipsa non fuit Deus, sed Deus in ea, et nouit Moyses Deum324 esse in ipsa. Et tu uides quod isti primi Patres adorauerunt Deum in istis formis, nolentes Deum discedere ab homine, et tamen forme iste erant euanescentes. Sicut et nos adoramus Deum in hac forma Christi, et in hac forma apparuit tanquam in excellenti et precipue325, in qua326 ueniet327 iudicare uiuos et mortuos... etc.
11. De circuncisione carnis non facienda
72 (§1) « Deus328 dedit legem Moysi continentem dc et xiii precepta, et hec non data fuerunt sine causa. Et uolumus loqui de aliquibus, non de omnibus, s<c>ilicet329 de circuncisione. Ad presens de aliis taceamus, de quibus loco suo dicemus. Et de omnibus istis preceptis, nullum obseruas nisi tria tantum, scilicet circuncisionem, sabbatum et pascha.
73 (§2) « Et uolo330 probare tibi unum istorum trium, scilicet circuncisionem, nichil esse et nullius ualoris, teste Jeremia, qui ait : Viris Iude et Ierusalem : Facite ad opus uestri opus nouum et non seminetis in spinas, et circuncidatis uos Domino, Deo uestro et Creatori, et auferte prepucium a cordibus uestris, uos, uiri Iude et Ierusalem, ne exeat ira mea sicut ignis, et non erit qui eripiat331. Ergo qui se circuncidit, est sicut ille qui seminat in spinis, quia nullum fructum sperat habere. Et hoc fuit opus nouum, quod superius dixi, scilicet quod reciperent332 baptismum.
74 (§3) « Et alibi333 Jeremias : Omnes gentes habent prepucium in carne et Israel in corde334. Vnde cognoscimus circuncisionem cordis propinquiorem Deo quam carnis. Nam Deus335 benedixit Habraam, qui nondum fuerat circuncisus, et fuit uocatus ‘amicus Dei’. Et non dixit : Circuncidit se Abraam et fuit amicus Dei, sed : Credidit Habraam et fuit amicus Dei336. Et Deus337 saluauit eum a turbine et ruina Sodome et Gomorre. Et ego probo tibi per Iob338, qui non fuit circuncisus, et propter339 circuncisionem cordis saluauit Deus Ioth340 ab igne Sodome et Gomorre, et non erat circuncisus.
75 (§4) « Et de circuncisione341 cordis Dauid dixit : Tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Melchisedech342, et Melchisedech non erat circuncisus. Et non dixit : Tu es sacerdos in eternum secundum ordinem Aaron, qui erat circuncisus. Et propter circuncisionem cordis, saluauit343 Dominus eciam Noe in diluuio. Cui Dominus dixit : Te uidi iustum coram me in omni fructo tuo344, et non erat circuncisus. Et non dixit Deus : Te uidi iustum et circuncisum.
76 (§5) « Propter345 circuncisionem cordis accepit Deus sacrificium Abel, et non erat circuncisus. Et propter circuncisionem cordis dixit Deus Iacob in uentre matris : Diligo Iacob et aborreo Esau346. Et347 propter circuncisionem cordis dixit Jeremie in uentre matris : Ante quam exires de uulua... etc.348 Nonne uides quod sanctificatus fuit in utero matris et non erat circuncisus ?
77 (§6) « Potes349 modo uidere quod omnes salui fuerunt et non propter circuncisionem. Sic ergo uidemus quod non prodest tibi circuncisio nec aliis. Ergo nulla est circuncisio, cum nulli proficit.
78 (§7) « Et nominauit350 Deus Samsonem in uentre matris, dicens: Tu benedictus es351, et non circuncisus. Et iterum probabo quod Melchisedec352 erat sacerdos Dei, cui Abraam dedit decimas et non erat circuncisus. Et eciam Deus353 dixit Balaam prophete quod benediceret filios Israel, et non erat circuncisus. Et hoc compilauit Moyses in libro suo, quem legunt Iudei et habent. Ergo si circuncisio est aliquid, cur legitis prophetam Balaam, qui non fuit circuncisus ? Dominus elegit in prophetam suum. Et Ezechiel354 propheta : Circuncisio cordis intrat in domum meam, et non circuncisio carnis.